เรื่องเลิกทาสในรัชกาลที่ 5

Abstract

"เรื่องเลิกทาสในรัชกาลที่ ๕" (จัดพิมพ์ พ.ศ. ๒๕๐๗) เป็นหนังสืออนุสรณ์งานพระราชทานเพลิงและฌาปนกิจศพ พันตรี หลวงยุทธากรณพินิจ (ปลอด ปิยะจันท์) และนางยุทธากรณพินิจ (หลิม ปิยะจันท์) เรียบเรียงโดย พระยาอนุมานราชธน ร่วมกับพระนิพนธ์ของ สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ โดยมีสาระสำคัญดังนี้: -- ประวัติศาสตร์ระบบทาส (ทาสกถา): อธิบายคำนิยามและประเภททาสตามคัมภีร์กฎหมายอินเดียโบราณ เปรียบเทียบกับวิวัฒนาการและกฎหมายทาสในต่างประเทศ เช่น กรีก โรมัน ยุโรป และกลุ่มประเทศอาหรับ -- พระราชปรารภในรัชกาลที่ ๕: บันทึกพระราชดำริของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในการเลิกทาสอย่างมีกุศโลบายและเป็นระบบ โดยทรงใช้แนวทาง "ค่อยหักค่อยโค่นทีละเล็กละน้อย" เพื่อไม่ให้นายเงินเดือดร้อนจนเกิดความปั่นป่วนทางเศรษฐกิจ และให้โอกาสทาสได้ปรับตัว -- พระราชบัญญัติพิกัดเกษียณอายุลูกทาสลูกไทย (พ.ศ. ๒๔๑๗): กฎหมายกำหนดพิกัดลดค่าตัวลูกทาสที่เกิดปีมะโรง (พ.ศ. ๒๔๑๑) เป็นต้นไปตามลำดับอายุ จนกระทั่งหมดค่าตัวและหลุดพ้นเป็นไทอย่างเด็ดขาดเมื่ออายุครบ ๒๑ ปีบริบูรณ์ -- การต่อยอดและขยายผล: รวบรวมประกาศและกฎหมายในยุคต่อมาที่ช่วยขยายขอบเขตการเลิกทาสไปยังมณฑลต่าง ๆ (เช่น มณฑลพายัพ มณฑลบูรพา) จนนำไปสู่การเลิกทาสอย่างสมบูรณ์ทั่วแผ่นดินสยาม -- จดหมายเหตุทางวิชาการ: บันทึกจดหมายโต้ตอบระหว่างสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ และพระยาอนุมานราชธน ที่เผยให้เห็นเบื้องหลัง ข้อวิเคราะห์ และหลักฐานเชิงลึกของการเลิกทาสในสังคมไทย